Menu

Camid ve Müştak İsimler - AÖF İlahiyat Arapça Dersleri (10)

    BİR ÖNCEKİ                                                                                                                                 BİR SONRAKİ

    DİLBİLGİSİ

     

    TÜREYİŞ YÖNÜNDEN İSİMLER

    Arapçada isimler, türemişlik bakımından ikiye ayrılır.

    1. Câmid İsimler: Konulduğu özgün biçimini koruyan ve başka bir

    kelimeden türememiş olan isimlere bu ad verilir.

    Sözgelimi مَاء، شَجَرَة، فَرْع، أَرْض، عَيْن isimleri biçimsel yönden özgün, yani

    başka bir kelimeden türememiş câmid isimlerden birkaçıdır.

    2. Müştak İsimler: Konuluş itibariyle özgün olmayıp, başka bir

    kelimeden türetilen isimlere bu ad verilir.

    Sözgelimi مَجْلِس، كَاتِب، نَادِر، مُعَلِّم، مُسْتَهْلِك kelimeleri özü itibariyle özgün

    olmayıp, başka bir kelimeden türetilmiş müştak isimlerden birkaçıdır.

    Fiilin zamandan bağımsız biçimi olan mastar, Arap dilbilimcilerin çoğunluğuna

    göre asıl, o kökten gelen fiil ve isimler ise müştaktır.

    Câmid ismin müsennâ ve cemi biçimleri de câmid sayılır. Bir başka deyişle bir

    ismi müsennâ veya cemi kılmak onu câmid olmaktan çıkarmaz.

    Aşağıdaki cümlelerde altı çizili isimleri türeyiş yönünden sınıflandırınız.

    1. يَعِيشُ السَّمَكُ فِي الْمَاءِ.

    2. تَطَايَرَ الْعَصَافِيرُ بَيْنَ الْأَغْصَانِ.

    3. هَزَمَ الْمُجَاهِدُونَ الْكُفَّارَ، وَطَرَدُوهُمْ مِنَ الْأَرَاضِي الْمُحْتَلَّةِ.

    Câmid isimleri tespit için konulmuş belirli kural ya da kurallar bütünü

    mevcut değildir. Onlar ancak, müştak isimler hakkında netleşmiş bir zihin

    tarafından “diğerleri” biçiminde bir sınıflandırmaya konu olabilir.

    Dolayısıyla bu ünite kapsamında daha ziyade müştak isimler, kalıpları ve

    türeyiş biçimleri üzerinde durulacaktır.

    MÜŞTAK (TÜREMİŞ) İSMİN ÇEŞİTLERİ

    Müştak isimler Arapçada türedikleri kelimeler bazında ikiye ayrılırlar.

    Fiilden Türeyen İsimler

    “İsm-i fâil”, İsm-i mef‘ûl, “Sıfat-ı müşebbehe”, “İsm-i zaman, ism-i mekân”,

    “Mimli mastar”, “İsm-i âlet”, “Mübâlağa siygası” ve “İsm-i tafdîl” olmak

    üzere toplam sekiz çeşittir.

    Kelimeler ve Deyimler

    egzoz : اَدِم (ج) عَوَادِم

    ( meslek edinmek(bir işi : اِمْتَهَنَ – يَمْتَهِنُ – اِمْتِهَانًا

    kiralamak : اِسْتَأْجَرَ – يَسْتَأَجِرُ – اِسْتِيجَارًا

    uzatmak : أَطَالَ – يُطِيلُ – إِطَالَةً

    bolluk : السَّرَّاءِ

    acı vermek : آلَمَ – يُؤْلِمُ – إيلاَمًا

    yetinen : المكُْتَفِي

    aldırmak :... بَالَى - يُبَالِي – مُبَالاَةً ب

    göl : بُحَيْرَةَ

    birkaç : بِضْعَة (ج) بِضَع

    bağlılık : تَعَلُّقِ

    ötüş, cıvıltı : تَغْرِيد (ج) تَغَارِيد

    tarla : حَقْل (ج) حُقُول

    umarak : رَاجِيًا

    darlık : ضَّرَّاءِ

    gürültü : ضَوْضَاء

    ömür : عُمْر (ج) أَعْمَار

    gurur duyan : فَخُورَةٌ

    Tercih etmek, yeğlemek : فَضَّلَ – يُفَضِّلُ – تَفْضِيلاً

    bağlı, tutkun : مُتَمَسِّك

    saban : مِحْرَاثَ

    uyan, tabi olan, örnek edinen : مُمْتَثِلَةٌ

    korna : مُنَبِّه

    sevgi : مَوَدَّة

    canla başla : نَشِيطًا

     

    Özet

    Arapça isimleri türeyiş yönünden sınıflandırabilmek

    Arapçada isimler türemiş olup olmamaları yönünden ikiye ayrılır. Başka bir

    kelimeden türememiş olup, özgün biçimini muhafaza edenlere câmid, bir fiil

    ya da isimden türemiş olanlara ise müştak isim adı verilir.

    Söz gelimi بَحْر kelimesi câmid bir isim iken, مِفْتَاح kelimesi فَتَحَ fiilinden türemiş

    müştak bir isimdir.

    Türemiş isimleri kendi aralarında kategorize edebilmek

    Türemiş isimler fiilden ve isimden türeyenler olmak üzere ikiye ayrılır.

    Fiilden türeyenler “İsm-i fâil”, “İsm-i mef‘ûl”, “Sıfat-ı müşebbehe”, “İsm-i

    mekân, ism-i zaman, “mimli mastar”, “İsm-i âlet”, “Mübalağa sıygası” ve

    “İsm-i tafdîl” olmak üzere sekiz tanedir. İsimden türeyenler ise “İsm-i tasğîr”

    ve “İsm-i mensûb” olmak üzere iki adettir.

    Fiilden isim türetebilmek

    Ek almamış üç harfli bir fiilden aşağıdaki kalıplarda isimler türetilir:

    Sıyga Anlam Örnek Vezin

    اِسْمُ الْفَاعِل Yazan فَاعِل كَاتِب

    اِسْمُ الْمَفْعُول Yazılı, yazılan مفْعُول مَكْتُوب

    اِسْمُ الْمَكَان والزَّمَان،

    والْمَصدَرُ الْمِيمِيُّ

    Yazma yeri;

    yazma zamanı;

    yazmak

    مَفْعَل مَكْتَب

    اِسْمُ الْآلَة Yazı aleti مِفْعَل مِكْتَب

    صِيغَةُ الْمُبَالَغَة Çok yazan, yazıcı فَعَّال كَتَّاب

    اِسْمُ التَّفْضِيل Daha yazan, أَفْعَلُ أَكْتَبُ

    En yazan

    الصِّفَةُ الْمُشَبَّهَةُ Büyük فَعِيل كَبِير

    اِسْمُ التَّفْضِيل Daha büyük,

    En büyük أَفْعَلُ أَكْبَرُ

    İsimden isim türetebilmek

    Bir isim üzerinde ya küçültme (tasğîr) işlemi yapılır, ya da kendisine nisbet

    yâ’sı ulanır.

    Tasğîr işlemine tabi tutulacak isim üç harfli ise فُعَيْل ; dört harfli ise فُعَيْعِل ; beş

    veya altı harften oluşuyorsa ilk dört harfi فُعَيْعِل ; beş harfli olup da sondan bir

    önceki harfi illetli ise فُعَيْعِيل vezinlerine nakledilir.

    İsm-i mensûb yapılacak ismin sonuna ise öncesi kesralı müşedded yâ ( (يّ

    ilave edilir. Söz gelimi دِمَشْق ismi, دِمَشْقِيٌّ biçiminde ism-i mensûb yapılır.

    Türemiş kelimelerin kökenine inebilmek

    Bir ismin kökenini bilmek onun nereden türetildiğine vakıf olmakla

    mümkündür. Söz gelimi مِفْتَاح kelimesini sözlükten bulabilmek için onun

    hangi fiilden türediğini tespit etmek gerekir. Adı geçen kelime فَتَحَ fiilinden

    türemiş ism-i âlettir. Dolayısıyla onu ancak فَتَحَ fiilinin alt başlıkları arasında

    bulabiliriz.

    BİR ÖNCEKİ
                                                                                                                                    BİR SONRAKİ

    Yorum ekle


    Güvenlik kodu
    Yenile

    yukarı çık